H. Van Hees heeft op dinsdag 8 september een fantastische urenlange registratie gemaakt van de bijeenkomst van het Patafysisch Genootschap in een Wunderkammer in Noord.
Tijdens het interview met morosoof Matthijs van Boxsel a.k.a. Tvan Slobex R/OCS aldaar werd gevraagd of er een verband bestaat tussen Radio Patapoe en de Patafysica.
Hij verwees naar ene Kimbel Bouwman, die zou daar meer van moeten weten….
Ondergetekende had samen met Naaktslak Matthijs in februari 2017 eenmalig in de kelderstudio aan de Overtoom bij Radio Ruk (opname is bewaard), waarbij onder meer De Esthetiek van de Domheid en de oerplant van Goethe ter sprake kwamen.
De oudste bekende schriftelijke attestatie van patapouf dateert uit 1785. Het staat bij Louis-Abel Beffroy de Reigny, die schreef onder het pseudoniem le Cousin Jacques, in zijn tijdschrift Les Lunes du Cousin Jacques.
Hij gebruikt het woord al precies in de betekenis van een dikke, zware persoon: ce gros patapouf
De context maakt duidelijk dat het gaat om iemand die zo zwaar is dat je hem van verre hoort ademen.
Dat is opmerkelijk, want je zou verwachten dat eerst de klank patapouf! bestond en dat daaruit de betekenis “dik persoon” ontstond. De oudste gevonden attestatie is juist al de persoonsaanduiding.
De etymologen beschouwen patapouf als een onomatopee: een woord dat gevormd is uit klanken die een geluid of beweging suggereren.
Het CNRTL (Centre national de ressources textuelles et lexicales) analyseert het als een combinatie van:
- pata- — een klankelement dat voorkomt in andere expressieve woorden zoals patapon en patafioler;
- pouf — de bekende Franse klank voor een plof, doffe slag of zachte val.
Daarom voelt patapouf fonetisch ongeveer aan als: pata-pouf → zwaar gestommel → plof!
Het is dus niet zo dat pata– letterlijk “dik” betekent. Het geheel is een speelse klankconstructie.
Een jaar later, in 1786, gebruikt dezelfde Beffroy de Reigny patapouf in een lange reeks nonsensachtige klankwoorden:
…pif paf pouf patapouf plaiche plaouche flic flac floc…
Hier heeft patapouf duidelijk nog geen betekenis als “dik persoon”: het maakt deel uit van een soort komische geluidswaterval.
En in 1792 vinden we vervolgens een nog duidelijker gebruik als geluid van een val: crac, pouf, patapouf…
Daar betekent het ongeveer “boem/plof!”.
Le Littré, het beroemde woordenboek van de Franse taal, definieerde het als «gros homme respirant à peine» — “dikke man die nauwelijks ademhaalt”.
De huidige Académie française geeft nog steeds beide betekenissen: een “gros et lourd” persoon én een interjectie die het geluid van een zwaar vallend lichaam nabootst.
Patapouf betekent dus eigenlijk niet oorspronkelijk “dik”. Het woord heeft een soort klankbeeld van zwaarte: pata-pouf klinkt alsof iets zwaars onbeholpen neerkomt.
Dat verklaart ook waarom het woord zo grappig en bijna kinderlijk klinkt. Een Fransman die zegt quel grospatapouf ! schildert als het ware iemand af als een grote, logge, ploffende klomp.
En er is nog een interessant detail: pataud, het Franse woord voor “lomp/onhandig”, is veel ouder — al vanaf de 16e eeuw — en ligt qua klank en betekenis dicht bij patapouf. Maar de etymologische bronnen leiden patapouf niet rechtstreeks van pataud af.
“Patapoe” werd gezongen door Patty en de Big Silver Bull Band.
De zangeres was Marion Biesthorst uit Den Haag.
Zij was in 1973, toen ze 16 was, uit ongeveer 600 deelnemers gekozen bij een talentenjacht van het meisjesblad Tina.
Ze nam onder de naam Patty de nummers “Patapoe”, “I Am Young” en “Sound of the River” op.
Patapoe was de naam van een hondje uit de strip Patty en de Big Silver Bull Band in Tina.
Een latere herinnering aan het lied citeert zelfs het refrein als: “Patapoe, Patapoe, my darling, I love you.”
De plaat verscheen als een 5-inch flexidisc, verbonden aan Tina, rond 1972/1973.
Radio Patapoe, de Amsterdamse vrije/piratenzender, ontstond eind jaren 80 uit Radio Dood, een Amsterdamse punk- en hardcorezender.
Bronnen dateren Radio Patapoe zelf rond 1989.
De naam Patapoe kwam van een liedje over een weggelopen hondje: “Patapoe, Patapoe, have you seen my darling Patapoe?”
Dat liedje was gevonden op een singeltje in een tweedehandsplatenzaak bij het Waterlooplein.
De makers van de radio maakten van dat hondje vervolgens een soort spiritueel/absurdistisch symbool.
Op de eigen website van het station wordt daarom ook gesproken over “a cute little doggie”.
De mensen achter Radio Patapoe hebben zelf verteld dat ze pas ná het kiezen van de naam ontdekten dat er een kunst- en filosofiestroming bestond die ‘patafysica’ heette. Ze vonden vervolgens dat die stroming “wonderwel paste” bij wat ze met Patapoe deden.
